Haber Fotoğrafı: Mısırlı Udi İbrahim Efendi (1879-1948)
“Bebek Bahçesi tiyatrosunda Sahne-i Milliye-i Osmani kumpanyası Cumartesi günü gündüz hanımlara, gece erkeklere komedi ve ince saz1 takımınca ahenk2; Seslendirenler: Kemençeci Anastas, udi Mısırlı İbrahim, kanuni Şemsi, hanende Karakaş, Ağapos Efendi…” (Kalender, 1978, aktaran Sarı, t.y.)
İkdam Gazetesi’nin3 23 Haziran 1911 tarihli sayısında, okurlar bir müzik etkinliğinden işte böyle haberdar edilmişlerdi… 1900’lü yılların başlarında İkdam Gazetesi’nin benzer pek çok duyurusunda adı geçen Mısırlı Udi İbrahim Efendi (Abraham Levi Hayat; 1879-1948), virtüozite seviyesinde ut icraları ve besteleriyle, Klasik Türk müziği tarihine ismini altın harflerle yazdırmış bir sanatçımızdır. Usta bir udi olarak, büyük önder Atatürk’ün beğenisini kazanmış, kızı Behiye Bea Hayat Dayan’ın (1909-1991) aktardığına göre, Atatürk’ün davetiyle, defalarca huzurunda sanatını icra etmiştir.
İbrahim Efendi, ağabeyi udi Selim Hayat’la Dolmabahçe Sarayı’nda, Atatürk’ün huzurunda verdikleri konser sonrası anı fotoğrafında (orta sıra, soldan 3. ve 2.); 1930’lu yıllar. Kaynak: 500. Yıl Vakfı Türk Musevileri Müzesi (Bea & Şaya Dayan bağışı)
Türk müziğine önemli eserler kazandırmış olan İbrahim Efendi’nin bestelerinden elli sekizi4 TRT repertuvarında kayıtlı olup (Demir, 2024), konser programlarının vazgeçilmezleri arasında… Besteleri Zeki Müren’den, Muazzez Abacı’ya, Türk sanat müziğinin güçlü yorumcuları tarafından seslendirilmiş olan İbrahim Efendi, erbabının değerini bildiği, eserleriyle ölümsüzleşmiş bir isim…
Bir musikişinas olarak, İbrahim Efendi ile ilgili değerli bilgilerini esirgemeyen Hahambaşımız Rav David Sivi’ye; bilgi ve belge desteğiyle yazıya büyük katkı sağlayan, İbrahim Efendi’nin küçük torunu Silven Dayan’a; sorularımı titizlikle yanıtlayan, İbrahim Efendi’nin torunu Avraam Berto Dayan’a ve aile üyesi Nazlı Hayat Erbeş’e; ayrıca değerli katkılarından ötürü 500. Yıl Vakfı Türk Musevileri Müzesi Müdürü Nisya İşman Allovi’ye içtenlikle teşekkür ederim.
Tüccar babanın müzik sevdalısı oğlu
Altun ve Abut Levi Hayat’ın oğlu Abraham Levi Hayat, 1879 yılında Halep’te dünyaya geldi. Babası baharat tüccarı olmasına karşın, ticarete hiç ilgi duymamış, küçük yaşlarından itibaren -babasının tüm caydırma çabalarına rağmen- müzisyenlikte ısrarcı olmuştu. Yirmi iki yaşındayken, eşi Feride ile Halep’ten İstanbul’a geldi. O zaman Yahudi cemaatinin yoğun olarak yaşadığı Şişhane’nin Okçu Musa Mahallesi’ne yerleşen çift, birkaç yıl içinde ikisi kız, ikisi erkek, dört çocuk sahibi oldu: Dr. Abut Hayat, Jozef Hayat, Bea Behiye Hayat Dayan, Julia Hayat Anter.
Jozef Hayat, Roza Hayat, İbrahim Hayat, Dr. Abut Hayat, Behiye Bea Hayat (Dayan) (ayaktakiler, soldan sağa); Julia Hayat (Anter), ?, Feride Hayat (oturanlar, soldan sağa); 1920’li yıllar. Kaynak: Bea & Şaya Dayan arşivi
Bestekâr ve udi İbrahim Efendi
Ut öğrenimine küçük yaşlarda başlayan İbrahim Efendi, klasik notayı Hamparsun Efendi’den, Türk müziğini Fasılcı Hacı Kirami Efendi, Hoca Bey ve İsmail Hakkı Bey’den öğrendi (Yılmaz, 2016, s. 80, aktaran Demir, 2024). Yirminci yüzyılın ilk on yılında İbrahim Efendi, sultanlar ve aileleri için sanat müziği topluluklarında (ince saz takımı) ve aristokrat Osmanlı evlerinde, şehrin çeşitli gazinolarında sahne aldı (Jackson, 2013, s. 37, aktaran Demir, 2024). Hazan ve kanuni David Behar ise, hocası, ünlü hazan İzak Algazi ile ilgili şu bilgileri paylaşmış: “…Tanınmış kimseler, musikişinaslar onu evlerine davet ederlerdi. Bu davetlere saz arkadaşlarıyla birlikte gider, fasıllar okurdu. Kendisine en çok udi Mısırlı İbrahim eşlik ederdi…” (Aksoy, 2004) Bu bilgi, İbrahim Efendi’nin küçük torunu Silven Dayan’ın paylaştığı bir duyumu destekler nitelikte... Ayrıca, İbrahim Efendi, Ramazan programları için diğer önde gelen Yahudi vokalistlerle birlikte sahneye çıkmıştır; örneğin, Avram Karakaş ve Salomon Efendi. (Jackson, 2013, s. 39, aktaran Demir, 2024)
İbrahim Efendi’ye ait el yazması nota defterleri. Kaynak: 500. Yıl Vakfı Türk Musevileri Müzesi (Bea & Şaya Dayan bağışı)
“Mısırlı” Udi İbrahim
Halep’te dünyaya gelmiş olan İbrahim Efendi, bununla birlikte, “Mısırlı” Udi olarak anılageldi. Acaba bu lakabın dayanağı neydi? Kimi kaynakta, uzun yıllar boyunca Kahire’de yaşamış olmasından ötürü “Mısırlı” lakabıyla tanındığı belirtilmekte… Öte yandan, kızı Bea Dayan, şair, yazar Beki Albukrek Bardavid’in (1936-2014) 1990 tarihli röportajında, babasının lakabını şu şekilde açıklamış: “Bir gün Kahire’den bir yazı geldi. Meğer babamın namı oralarda da duyulmuş. Bu bir davet yazısı idi. Hıdiv prensesi, babamı sarayına davet ediyordu. Bir dizi konser verecek, bestelerini çalacaktı. Babam kabul etti. Birkaç kez gidip geldi Mısır’a. Tüm konserlerini Kral Faruk da izliyormuş. Bir gün prenses babama: ‘Ben sana istediğin kadar altın vereyim; sen burada kal’ demiş. Meğer prenses babama âşık olmuş. Babam çok yakışıklıydı; esmerdi, sıcakkanlıydı. Babamın prensese cevabı çok ilginç bence: ‘İsterseniz bana bütün Kahire’yi verin, ben karımı ve dört çocuğumu bırakamam’ demiş ve bir daha hiç gitmemiş Kahire’ye…”
“Udi bestekâr Abraham Levi Hayat -namı diğer Mısırlı Udi İbrahim Efendi- kanımca dönemin, Osmanlı, Klasik ve son elli yılın Türk Musikisi tarzını harmanlayarak, çok güzel besteler yapmış özel bir müzisyenidir.
Gerek hanende gerekse sazende olarak seslendirmiş olduğu sözlü ve saz eserlerinde kullandığı makamlar ve içindeki çeşit ve geçkilerde5 coşku ve hüznü, sevgi, ümit ve sitemi bir arada hissedebilirsiniz. Herhangi bir dinî eseri olduğunu duymamış olsam da, sinagoga uygun besteleri olduğu söylenir. (Notaları olmadığı ya da erişilmemiş olması nedeniyle, unutulmuş olabilir.) Ancak yarım asra yakındır Türkiye Yahudilerine özgü dua ve sinagog müziğine ilgi duymuş ve icra etmiş bir kişi olarak, bestecinin kullandığı nağmelerin kullanılması durumunda, dualara ayrı bir lezzet katabileceğini düşünüyorum. Bu bakımdan ben yeni nesil hazanlara, İbrahim Efendi’nin eserlerini, özellikle ‘Acemaşiran Saz Semaisi’ni, bolca dinlemelerini öneriyorum.
Şahsen din dışı şarkıları dualara uygulamamayı prensip edinmiş olmama rağmen, İbrahim Efendi’nin Kürdili Hicazkâr makamında bestelemiş olduğu ‘Şen gözlerine neş’e veren bir çiçek olsam’ adlı eserini, ‘Keduşa’ gibi çok önemli bir duaya uyguladım.
Abraham Levi Hayat’ın ünlü hazan İsak Maçoro’nun plak çalışmalarına uduyla eşlik ettiği söylenir. Sayın Silven Dayan’dan edindiğim bilgi ise, efsanevi hazan İzak Algazi’ye de eşlik etmiş olduğu yönündedir.”
HAHAMBAŞI RAV DAVİD SİVİ
https://www.youtube.com/watch?v=DDdHNnaYxnI
Acemaşiran Saz Semaisi
Bestekâr: Mısırlı Udi İbrahim Efendi
Aile üyelerinden paylaşımlar…
“Halen radyolarda çalınan bestelerinin en güzeli, annem Feride için bestelediği ‘Sırma Saçlı Yârimin’dir… Biliyorsunuz, ‘Feride’ Arapça ‘tek’ demektir…” Bea Dayan (Bardavid, 1990, ss. 8-9)
“Asker iken orduda bando şefi yaptılar babamı... Atatürk onun ününü duymuş ve bir kez Ankara’ya çağırmıştı. Sonra hep çağırdı. Sürekli bizleri bırakıp Ankara’ya giderdi. Atatürk için çalar, dönerdi. Atatürk’ün sofrasına alınmış mutlulardan ve enderlerdendi babam... Babam bana aynen şöyle tekrarlamıştı: Atatürk, ‘Bak İbrahim Efendi, ben albay oldum, komutan oldum, başkomutan oldum, cumhurreisi oldum, ama senin gibi sanatçı olamadım. Senin ellerin öpülesi ellerdir’ demiş. Bu sözü babam hep kalbinde taşıdı…” Bea Dayan (Bardavid, 1990, ss. 8-9)
“Dedem beni ve ağabeyimi karşısına alır, bizlere müzik sevgisini aşılardı. Bazen de udu ile yaptığı taksimleri dinletirdi…” Avraam Berto Dayan (İbrahim Efendi’nin kızı Bea Dayan’ın küçük oğlu)
“Mısırlı Udi İbrahim’in en büyük torunu olan babam İsak İzi Dayan, torunlar içinde müzikle -Arjantin’de yaşamış keman virtüözü rahmetli Elias Khayat6 hariç- en fazla haşır neşir olanı… Dedesinin hediyesi olan klasik kemençe ile müziğe merhaba demiş. Daha sonra, yine dedesinin seçtiği bir kemanla, klasik batı müziğine yönelmiş…” Silven Dayan (İbrahim Efendi’nin küçük torunu)
-------
“Üç dört sene evvel bir iki arkadaş Beyoğlu’ndaki Mulenruj’da -şimdiki Halk Opereti’nin yerinde- oturuyoruz. Sahnede kadınlı, erkekli, 15, 20 kişilik saz heyeti. Ut veya cümbüş çalanların arasında matruş7, ay dede yüzlü, pehlivan-âsâ bir genç irisi taksime girişti. Ortalık tıs; mübarek döktürüyor. Birbirimize soruyoruz: “Bu kim?”; hükmü de veriyoruz: “Herhâlde yeni çıkanlardan birisi olacak, fakat yaman çalıyor. Bu dünyada ne istidatlar var!” Meğerse şu adlı sanlı 40 yıllık Mısırlı İbrahim değil mi imiş? …Veznecilerde… yeni şarkıların notalarını bastırıp satan Şamlı Selim’in dükkânı hıncahınçtı. Mısırlı’nın fotoğrafı bulunan notaları kapışanlar hadsiz hesapsız… Şimdi Clark Gable, Gary Cooper, Robert Taylor ve emsalleri ne derece rağbette ise, o zaman da mumaileyh8 aynı ayarda… Sanatına gelince, Allah için nadirlerdendir…”
S. M. Alus’un 28 Mart 1939 tarihli Akşam Gazetesi yazısından alıntı
Kaynak: Alus, S. M. (2025). Eski İstanbul'un müziği (2. Baskı; H. Kıyak, Haz.). Pan Yayıncılık.
https://www.youtube.com/watch?v=CZcW4Yw_JsI
Sırma Saçlı Yârimin Can Bahşederken İşvesi
Bestekâr: Mısırlı Udi İbrahim Efendi
Güftekâr: Ahmet Refik Altınay
Solist: Zeki Müren
https://www.youtube.com/watch?v=rOWcDgVoN7Q
Beni Sev Ruhumu Sar Kalbime Yaslan Beni Sev
Bestekâr: Mısırlı Udi İbrahim Efendi
Güftekâr: Halit Bekir Sabarkan
Solist: Muazzez Abacı
Dipnotlar:
1) Okuyucular (hanende) ile kanun, ut gibi çalgıların (sazende) bir arada bulunduğu topluluk.
2) “Müzik” veya “konser/meclis”.
3) İstanbul'da yayınlanmış günlük siyasi gazete (1894-1928).
4) 10 eserin güftesi tarihçi, yazar, şair Ahmet Refik Altınay’a (1881-1937); 2 eserin güftesi ise avukat, şair İbrahim Nom’a (Avram Naon/Naum; 1878-1947) aittir.
5) Bir makamdan başka bir makama geçme.
6) Arjantinli ünlü kemancı ve orkestra şefi Elias Khayat (1939-2010), İbrahim Efendi’nin torunuydu (evlatlarından Jozef Hayat’ın oğlu).
7) Tıraşlı.
8) Arapça “bahsi geçen”.
Kaynakça:
Aksoy, B. (2004). Osmanlı-Türk ve Osmanlı-Yahudi musikisinde bir büyük ses: Haham İzak Algazi Efendi. Kalan Müzik.
Alus, S. M. (2025). Eski İstanbul’un müziği (2. Baskı; H. Kıyak, Haz.). Pan Yayıncılık.
Bardavid, B. (1990, 7 Ocak). Haftanın konuğu: Udi Mısırlı İbrahim Efendi'nin kızı Behiye Hanım anlatıyor. Cumhuriyet Dergi, (200), 8-9.
Demir, A. H. (2024, Haziran). Türk mûsikîsinde Mısırlı İbrahim Efendi ve besteleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
İşman Allovi, N. (2025, Kasım 5). Müzeden seçkiler: Mısırlı İbrahim Efendi minik nota defterleri. Şalom Gazetesi. https://salom.com.tr/haber/139121/muzeden-seckiler-misirli-ibrahim-efendi-minik-nota-defterleri
Sarı, A. (t.y.). 20. yy başlarında İstanbul’un musiki hayatı. Musiki Dergisi. https://musikidergisi.net/?p=2258
