EDGAR MORIN - Fransız Aydınlarının Büyükbabası

Haber Fotoğrafı: Edgar Morin (8 Temmuz 1921 - 29 Mayıs 2026)


Karmaşıklık kuramı ve “karmaşık düşünce” (pensée complexe) kavramlarıyla tanınan, farklı dönemleri ve disiplinleri kapsayan çalışmalarıyla ünlü Fransız filozof, sosyolog, antropolog, ekolog ve film yapımcısı EDGAR MORIN 29 Mayıs’ta Paris’te, 104 yaşında hayatını kaybetti. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, “X” adlı platformda yaptığı paylaşımda ölümünü doğrulayarak onu “Direnişin bir askeri, bir savaşçı ve özgür ruh, doğanın ve insanlığın savunucusu” olarak nitelendirdi ve ayrıca “İnsanlığın ta kendisi” olarak tanımladı.

Hayatı
Asıl adı Edgar Nahoum olan, Edgar Morin 8 Temmuz 1921 yılında Paris’te Sefarad Yahudisi bir ailede doğdu. Paris’te eğitim gördü. II. Dünya Savaşı’nda teğmen rütbesiyle Fransız Ordusu’nda savaştı. Fransa’nın işgalinden sonra, Fransız direniş hareketinde yer aldı ve 1941 yılında Komünist Parti’ye katıldı. 1945 yılında Violette Chapellaubeau ile evlendi ve Almanya’da askerî ataşe olarak görev yapmak üzere karısı ile birlikte Landau’ya yerleşti. 1946’da Paris’e geri döndü ve Komünist Parti’deki etkinliklerine devam etmek için askerliği bıraktı. Ancak eleştirel tavrından dolayı partiyle arası gitgide açılmaya başladı ve 1951 yılında “Le Nouvel Observateur”a yazdığı bir makalenin ardından partiden ihraç edildi. Aynı yıl Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi’ne (CNRS) kabul edildi.

İlk kitabı, Autocritique

1950’li yıllarda gazetecilik yaptı. 1954-1962 yılları arasında kendi kurmuş olduğu Arguments dergisini yönetti ve Communications’ın genel yayın müdürlüğünü üstlendi. 1959 yılında ilk kitabı, Autocritique yayınlandı. 1989 yılına kadar CNRS’de araştırmacı ve bölüm başkanı olarak görev yaptı, Karmaşık Düşünce Derneği’ni kurdu.

Paris'teki evinde, 16 Aralık 1975

Morin’in çalışmaları sosyoloji, antropoloji, eğitim, siyaset, medya araştırmaları, ekoloji ve biyoloji gibi birçok alanı kapsar. Gençlik yıllarında İspanya İç Savaşı sırasında faşizm karşıtı hareketlere katıldı. II. Dünya Savaşı sırasında Fransız Direnişi’nde yer alan Edgar Nahoum, bu dönemde “Morin” soyadını kullanmaya başladı. Direniş sırasında kullandığı isim zamanla gerçek adı haline geldi. Bu dönüşümü yıllar sonra anlatırken şöyle demiştir: “Nahoum olarak babamın oğluydum. Morin olarak faaliyetlerimin oğlu oldum.”

Savaş sonrasında bir süre Fransız Komünist Partisi’nde faaliyet gösterse de daha sonra Stalinizm’i eleştirdiği için partiden ayrıldı.

Edgar Morin’in “Karmaşık Düşünce” (Pensée Complexe) anlayışı
Edgar Morin’in geliştirdiği karmaşık düşünce, dünyayı parçalara ayıran değil, parçalar arasındaki ilişkileri birlikte görmeye çalışan bir düşünme biçimidir. Ona göre gerçeklik; doğa, insan, toplum, ekonomi, kültür ve siyaset gibi alanların sürekli etkileşiminden oluşur. Bu yüzden hiçbir olgu tek başına anlaşılamaz. “Kompleksite” sözcüğü Latince complexus kelimesinden gelir ve “birlikte örülmüş olan” anlamını taşır. Morin’e göre dünya da tam olarak böyledir: Olaylar, nedenler ve sonuçlar birbirine örülüdür. Morin, geleneksel düşüncenin çoğu zaman gerçekliği küçük parçalara ayırdığını söyler. Bu yöntem bazı durumlarda yararlı olsa da karmaşık sorunları anlamakta yetersiz kalır. Çünkü:
- Birbirine bağlı şeyleri ayırır.
- Bütünü gözden kaçırır.
- Çok boyutlu olayları tek nedene indirger.
- Belirsizlikleri yok sayar.

Örneğin iklim krizi sadece çevre sorunu değildir; ekonomi, siyaset, teknoloji, tüketim alışkanlıkları ve kültürle de bağlantılıdır. Morin’e göre bunları ayrı ayrı incelemek yeterli değildir.

19 Eylül 1980 (Foto: Sophie Bassouls - Bridgeman Images)

Edgar Morin’in görüşleri
Morin’e göre dünya, birbirinden bağımsız parçalar halinde anlaşılamaz. İnsan, toplum, doğa, ekonomi, kültür ve siyaset sürekli birbirleriyle etkileşim içindedir. Bu nedenle olayları tek bir bilim dalının bakışıyla açıklamak yetersizdir ve dünyadaki sorunlar tek tek ele alınamaz; çevresel, ekonomik, toplumsal ve siyasi krizler birbirine bağlıdır. Bu durumu “çoklu kriz” (polycrisis) olarak adlandırmıştır. Ona göre gerçekliği anlamak için olayları parçalar halinde değil, aralarındaki ilişkilerle birlikte değerlendirmek gerekir. Eğitim hakkında görüşlerine gelince, Morin’e göre eğitim sadece bilgi ezberletmemelidir. İnsanlara farklı alanlar arasında bağlantı kurmayı, belirsizlikle yaşamayı ve karmaşık sorunları anlamayı öğretmelidir. Günümüzdeki eğitim sistemi bilgiyi çok fazla bölümlere ayırdığı için öğrenciler büyük resmi görmekte zorlanır.

Morin’in en ünlü çalışması altı ciltlik La Méthode adlı eseridir. Bu kitaplarda biyoloji, fizik, sosyoloji, antropoloji ve felsefeyi bir araya getirerek bilgiye yeni bir yaklaşım geliştirmeye çalışmıştır. Morin, çevre sorunları, küreselleşme, eğitim, demokrasi ve insanlık geleceği üzerine yoğun biçimde düşünmüştür.

Cumhurbaşkanı François Hollande ile, Élysée Sarayı'nda düzenlenen törende Légion d’Honneur nişanını alırken, 26 Şubat 2013

Edgar Morin’in “Çoklu Kriz” (Polycrisis) Kavramı
Edgar Morin’e göre günümüzde insanlık tek bir krizle değil, birbirine bağlı birçok krizle aynı anda karşı karşıyadır. Bu nedenle yaşadığımız dönemi “çoklu kriz” (polycrisis) olarak tanımlar. Morin’e göre ekonomik krizler, çevre sorunları, savaşlar, göç hareketleri, sağlık krizleri, teknolojik değişimler ve siyasi gerilimler birbirinden bağımsız değildir. Bir alanda ortaya çıkan sorun, diğer alanları da etkiler ve yeni sorunlara yol açar. Örneğin:
- İklim değişikliği tarımı etkileyebilir.
- Tarımdaki sorunlar gıda fiyatlarını artırabilir.
- Artan fiyatlar ekonomik sıkıntılara neden olabilir.
- Ekonomik sıkıntılar toplumsal huzursuzluğu artırabilir.
- Toplumsal huzursuzluk siyasi istikrarsızlığa yol açabilir.

Morin’e göre bu olayları ayrı ayrı incelemek yeterli değildir. Bunların arasındaki bağlantıları da görmek gerekir. Morin, geleceğin tamamen öngörülemeyeceğini söyler. İnsanların ve toplumların belirsizlikle yaşamayı öğrenmesi gerektiğini savunur. Ona göre kesin cevaplar aramak yerine, değişen koşullara uyum sağlayabilmek daha önemlidir. Morin’in önemli fikirlerinden biri de insanlığın ortak bir kader paylaştığıdır. Çevre sorunları, salgınlar veya savaşlar gibi küresel sorunlar bir ülkenin sınırları içinde kalmaz; bütün dünyayı etkileyebilir. Bu nedenle uluslararası dayanışma ve iş birliği gereklidir.

Edgar Morin, Macron ve sağda eşi Sabah Abousselam ile

Morin’in eserleri onlarca dile çevrilmiş ve özellikle Avrupa ile Latin Amerika’da büyük etki yaratmıştır. Yazdığı veya ortak yazarlığını yaptığı yaklaşık 120 kitaptan sonuncusu henüz yayınlanmıştı… Eğitim, sosyoloji, siyaset bilimi ve çevre çalışmaları alanlarında hâlâ önemli bir düşünür olarak kabul edilmektedir.

Morin, bir anlayış etiğinin üç ilkesini verir: (1) Benmerkezcilik, etnikmerkezcilik, toplummerkezciliğin neden olduğu olumsuzluklara karşı iyi düşünmek; (2) Durmadan öğrenmek, tekrar öğrenmek ve (3) İçebakış ve hoşgörü.

Günümüzde kültürlerin çeşitliliği ve küreselleşmenin olağanüstü boyutlarda olduğunu, fakat küreselleşmenin birleştirici mi yoksa parçalayıcı mı olduğunun belli olmadığını söyler. Modernliğin öldüğünü ve insanlığın çok kimlikli bir yeryüzü yurttaşlığına doğru gittiğini ileri sürer. Morin’e göre demokrasi mükemmel bir sistem değildir, halâ kendi içinde eksiklikleri vardır. Ayrıca demokrasi henüz her yerde gerçekleşmemiştir, totaliter rejimler yeryüzündeki varlığını korumaktadır ve ancak düşünce reformuyla, insanlık siyasetiyle, gerçek hümanizm ve Dünya-Vatan bilinci ile bu konuda bir ilerleme sağlanabilir.

Dördüncü eşi Sabah Abousselam

Aile hayatına gelince…
Dördüncü eşi Sabah Abousselam ile ilk karşılaşmaları 80’li yıllarda, Grenoble Üniversitesi’nde bir sosyoloji öğrencisi olduğu günlere kadar iniyor. Fes şehrindeki bir müzik festivalinde karşılaşan çift 2012’de evleniyorlar. Edgar 90, Sabah 52 yaşındadır. Bir röportajda Edgar uzun ömürlülüğünün sırrını hiç dolandırmadan açıklıyor: “Bu, eşimin sevgisidir.” Sabah’a yaş farkı sorulduğunda: “Ciddi söylüyorum, benim için Edgar’ın yaşı yok. O inanılmaz biri… Ben, dünyayı omuzlarında taşıyan bir adamla yaşıyorum.” İkinci eşi Violette’ten iki kızı vardır: Irene sosyolog, Veronique antropolog. Edgar yoğun çalışma hayatı yüzünden çok ilgili bir baba olamadığını itiraf etmiştir. Zamanla Edgar iki kızıyla yeniden bağ kurar; onların her birinde kendinden bir parça olduğunu kabul eder.

Edgar Morin’in temel mesajı
Morin, yaşanan krizlere rağmen umudun korunması gerektiğini vurgular. Ona göre tarih boyunca insanlık birçok zorlukla karşılaşmış ve bunların üstesinden gelmiştir. Gelecek kesin değildir; bu nedenle hem kötü hem de olumlu gelişmeler mümkündür.

Dünya basit değildir. Onu anlamak için farklı bilgileri, çelişkileri ve ilişkileri birlikte düşünmeyi öğrenmeliyiz.