Haber Fotoğrafı: Euro öncesinde, 20 zlotinin üzerinde Marie Curie vardı
Yine bir mart ayında özel bir günü eda ediyoruz. Bildiğiniz gibi 1857’de ABD’de 129 kadın işçi grevde hayatını kaybetmiş ve bu olay üzerine 1910’da 8 Mart, Kadınlar Günü olarak kabul edilmişti. Onca zaman geçmiş, hâlâ cinayet, hâlâ şiddet; hâlâ kadınlar iğneyle kuyu kazıyor.
AB ülkelerinde kadınların yaklaşık %30’u eğitim, sağlık ve sosyal hizmetler gibi düşük ücretli alanlarda çalışıyor, erkeklerinse sadece %8’i buralarda istihdam ediliyor. Kadın yöneticiler, erkek meslektaşlarından %23 daha az kazanıyor. Ücret eşitsizliği, yaşlanınca yoksullaşmak demek... 2020 yılında, AB’de 65 yaş üstü kadınların emekli maaşları, erkeklerinkinden ortalama %28,3 daha düşüktü.
Bu oranlar savaş, yoksulluk veya hukuksuzluktan kaçanların ulaşmayı düşlediği en popüler-yaşanası adres olan Avrupa’dan… Bir de başka coğrafyalar var. Moral bozmayı göze alarak birkaç ülkeden 2024 yılına ait, “tek başına mülk sahibi olan kadın” oranlarını paylaşıyorum: Afganistan-0; Angola-0; Ermenistan %1,6; Arnavutluk %4,7. İğnemizin ucunda kolayca gözden kaçabilecek bir başka ayrıntı… Paraların üzerindeki kadınlar… Tabii ki sayıları az.
1970’li yıllarda basılan 50 kuruşların üzerindeki Sabiha Tansuğ
Paraların üzerinde ezici çoğunlukla erkekler vardır. Sırf bu bile, görmek isteyen gözlere eşitsizliği kanıtlayabilir. Ülkemizden başlayalım. İki örnek biliyoruz. 2009’da kullanıma giren 50 liralık banknotun arka yüzünde Fatma Aliye Hanım yer alıyor (1862-1936); kendisi kadın hakları, eşitlik ve eğitim gibi konulara değinen ilk kadın romancı. Diğeri bozuk para… 1970’li yıllarda basılan 50 kuruşların üzerindeki Sabiha Tansuğ, “paraya resmi basılan, ilk halktan kadın” olarak tarihe geçmiş. Anadolu kültürü üzerine iki kitap, 200’den fazla makale yazan ve etnoğrafya müzesi kuran Tansuğ, 2023’te vefat etmiş.
Çarlık Rusya’sında 100 rublede Çariçe İkinci Katerina
İllaki kraliçe
Banknotlarında kadın figürü olan ülke sayısı 2023’te 46’ya ulaşmış. Peki en fazla yer alan kadın kim? Tabii ki, üzerinde güneş batırmayan ülkenin kraliçesi II. Elizabeth. Farklı portreleri, başta İngiliz sterlini, 30’dan fazla ülkenin parasına basılmış. Ölümünden sonra, Avustralya, kraliçenin yeni banknotlardan çıkarılabileceğini açıklamış, Google’a göre majesteleri hâlâ yerinde durmakta. Öte yandan kendi parasını basan eski sömürgeler, kraliçeyi gönüllerinden silmişler, mesela Bermuda doğa tasvirlerine yönelmiş.
Avustralya, 1990’larda Elizabeth dışında dört kadının; Yeni Zelanda ve Bahamalar ise hem kraliçe hem de yerel bir kadın kahramanın resimlerini taşıyan banknotlara sahip. Kanada, 2018’de ayrımcılık karşıtı Viola Desmond’ı seçmiş. Meksika paralarında kadınlar var. 1970’lerde rahibe ve yazar Juana Inés de la Cruz, 2010’da sanatçı Frida Kahlo ve 2019’da feminist Hermila Galindo ile devrimci Carmen Serdán cüzdanlarda yerlerini almış.
Chabuca Granda ve diğer yüzde sevimli bir lama
Peru 1990’larda Limalı Azize Rose ile başlamış, ardından 2021’de tarihçi María Rostworowski, Japon-Perulu ressam Tilsa Tsuchiya ve şarkıcı Chabuca Granda ile devam etmiş.
100 peso üstünde portresi bulunan Eva Perón, malumunuz first lady idi. 1889 doğumlu Şilili şair Gabriela Mistral, 1945’te Nobel Edebiyat Ödülü kazandı ve ülkesi 5.000 peso üstünde portresine yer verdi. Ödülü kazanan ilk Latin Amerikalı olan Mistral, Allende taraftarı olduğu için maaşı kesilmişti.
Kitapları 85 dile çevrilen İsveçli yazar Astrid Lindgren’in en ünlü eseri Pippi Uzunçorap serisi
20 kronun üzerinde çocuk kitapları yazarı Astrid Lindgren’ın resmi var. Hayatı boyunca adaletsizliğe karşı savaşmış ve İsveç’te bazı kanunların çıkmasını sağlamış. 80. doğum gününde devletin hediyesi yeni bir hayvan hakları yasasıymış.
Tarihten bugüne
Portresiyle 200 grivnada yerini alan şair Lesya Ukrainka (1871-1913), Ukrayna edebiyatının “Jeanne d’Arc”ıydı. Sterlinlerde boy gösteren ilk kadın, modern hemşireliğin kurucusu Florence Nightingale idi (1820-1910). 
“Lambalı kadın” hemşirelerle birlikte vizitte
Nightingale, 1975 ile 1992 yılları arasında 10 sterlinlik banknotlarda yer almıştı. Geceleri hastaların arasında ışıkla dolaştığı için “lambalı kadın” olarak anılırdı.
Banknotta Elizabeth Fry ve hapishane ziyaretindeki kadınlar görülmekte
Elizabeth Fry (1780-1845), kadın ve çocuk hakları savunucusuydu, evsizler için barınaklar kurdu, köleliğin kaldırılmasını destekledi ve hemşire okulu açtı. Fry, kadın mahkûmlara örgü ve nakış öğreterek tahliye sonrası iş bulabilmelerini sağlarken, anneleriyle birlikte hapis yatan çocuklar için de okullar kurdu. Portresi 2002 ile 2016 yılları arasında 5 sterlinlerin üzerindeydi.
Arka plandaki geometrik desen, Austen’ın eserlerini yazdığı 12 köşeli yazı masasını simgeliyor
Jane Austen, zekâsı ve gözlemciliğiyle dünyanın klasikleşmiş yazarları arasında. Yaşadığı ortamı incecik detaylarla satırlara döken Jane Austen (1775-1817) 1990’larda akla geldi, sterlinlerde boy göstermesi 2017’yi buldu. Portrenin yanında, Austen’ın Gurur ve Önyargı romanının başkarakteri Elizabeth Bennet’in bir illüstrasyonu yer alıyor.
Tarihe ve edebiyata ilgi duyan Zenobia avlanmayı ve içmeyi severmiş
500 Suriye lirasının üzerinde Palmira Kraliçesi Zenobia’nın (3. yüzyıl) portresi var. Zenobia, eşi öldükten sonra Suriye, Lübnan, Filistin, Mısır ve Anadolu’nun güney ve doğu bölgelerini yönetmiş. Daha sonra Roma İmparatoru Aurelian, kraliçenin iktidarına son vermiş.
Kate Sheppard gibi Yeni Zelanda’nın birçok feminist aktivisti de vejetaryendi
Yeni Zelanda doları üzerindeki kadın hakları aktivisti Kate Sheppard şöyle demiş: “Dünyadaki sefalet tesadüfi değildir, insanların birbirleriyle ve hayvanlarla kurdukları yanlış ilişkilerden kaynaklanır.” Sheppard, Yeni Zelanda’nın 1893’te kadınlara oy hakkı tanıyan ilk ülke olmasında rol oynamış.
Yakın zamanda ABD’de 20 dolarlık banknota, kölelik karşıtı bir aktivist Harriet Tubman’ın resmi konulsun diye bir öneri ortaya atılmış. Basım için 2030 yılından söz ediliyor, hayırlısı…
Başlarken uzun ince bir yoldan bahsettik. Ama sıra siyah aktivistlere geldiyse iğneyle kuyu kazmaya devam… Eşitsizliğin keyfini sürenlere rahat yok.
5 Lira
1952’de tedavüle çıkan 5 liranın arka yüzünde fındık toplayan kızlar gülümsemekteydi. İlk basımı İngiltere’de yaptırılan para, 1968’de tedavülden çekilmişti. 1952’de bir ABD doları, 2,83 TL, 1 Fransız frangı 0,81 TL, 1 İngiliz sterlini 7,91 TL idi.
Orijinal fotoğraftaki dört kadından biri, muhtemelen tasarım gereği çıkarılmıştı. Banknotun renk seçiminde, Karadeniz’in mavisiyle fındık ağaçlarının yeşilliğinden yola çıkıldığı söyleniyor. Para tedavüle çıktıktan sonra, resimdeki üç kadından biri, Merkez Bankası’na dava açıyor. Gerekçe şöyle: “Müvekkilimin de bulunduğu resmin 5 liralık banknotlarda kullanılması neticesinde, resminin elden ele dolaştığını, mahremiyetinin kalmadığını, bu suretle şahsi hakkına tecavüz edilmesinden mütevellit, söz konusu resmin kullanılmasına mâni olunmasını talep etmekteyiz”
Davanın sonucuyla ilgili bilgi yok, ancak fotoğraftakilerden Fatma Ateş’in 2010 yılındaki vefatından önce, “Fındık toplarken çekilen ve beş liranın arkasına konulan fotoğraf beni çok gururlandırmıştı. Hiçbir şey talep etmememe rağmen o zaman bana telif ödemişlerdi” dediği biliniyor.
Kaynaklar:
https://www.memurlar.net/album/9215/ulke-paralari-uzerinde-yer-alan-carpici-kadinlar.html
https://www.astridlindgren.com/gb/about-astrid-lindgren
https://www.heritage.org.nz/news/stories/kate-sheppard-suffragist-changemaker-and-vegetarian
https://www.britannica.com/biography/Gabriela-Mistral
https://tr.wikipedia.org/wiki/Zenobia
https://www.bankofengland.co.uk/museum/noteworthy-women/historical-women-on-banknotes
https://www.remitly.com/blog/tr/dunya-para-birimleri/50-tlnin-arkasinda-kim-var/#:~:text=50%20TL’lik%20banknotun%20arka,da%20%C4%B0stanbul’da%20vefat%20etmi%C5%9Ftir.
https://binyaprak.com/kesfet/hikaye-hasadi-ilk-turk-kadin-madeni-para-portresi-sabiha-tansug#:~:text=Sabiha%20Tansu%C4%9F’un%20portresinin%201970,halktan%20kad%C4%B1n%22%20olarak%20tarihe%20ge%C3%A7ti.
https://genderdata.worldbank.org/en/indicator/sg-own-ld
https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20200109STO69925/understanding-the-gender-pay-gap-definition-facts-and-causes
https://kulturveyasam.com/banknotlarin-ustundeki-kadin-portreleri/
https://www.gzt.com/ekonomi/banknotlarin-uzerindeki-kadinlar-2471797
https://kulturveyasam.com/banknotlarin-ustundeki-kadin-portreleri/
https://www.giresunkalitefindik.com/haberdetay/5-TURK-LIRASINDA-FINDIK.html#:~:text=Emisyon%2C%201.%20tertip%20olarak%2010,200%20Milyon%20adetle%20dola%C5%9F%C4%B1ma%20girmi%C5%9Ftir.
https://www.weforum.org/stories/2023/03/women-bank-notes-global/
