“Ben falın sadece gelecekten haber verme kısmına katılmıyorum. Öyle olsaydı kehanet olurdu. Fal, aslında karşındaki kişiyi okuma sanatı… Fal baktıranlar üçe ayrılıyor: İnanmayanlar, o an ihtiyacı olanlar ve tutkunlar. Birçok tanıdığım asla inanmadığını söyler. Ancak yine de fal baktırmaktan keyif alır. Fal tutkunları ise her gün kahve içip uygulamalara fotoğraf gönderen kişilerdir. Büyük ihtimalle hayatları oldukça stabildir. O falda farklı gelecek bir öneriye ihtiyaçları vardır. O an ihtiyacı olanlar benim en sevdiğimdir. Bir kişi, fallardan umut bekliyorsa hayatında o an yaşadığı bir zorluk vardır ve aslında o soruna yanıt arıyordur.”

Yukarıdaki sözler bir falcının değerlendirmeleri; uzmanından daha iyi bilemeyiz. Dediği gibi, mesele olacakları öğrenme merakı değil, amaç kaygıları yatıştırmak ve moral bulmak... İşin şahsi boyutu dışında, ekonomik ve sosyal kriz dönemlerinde, belirsizlik korkusundan kurtulmaya çalışanlar da fala yöneliyor. Bu sayede birileri rahatlıyor, birileri de ün ve para kazanıyor.


El falını dünyaya Hindistan’dan göç eden Çingenelerin yaydığı söyleniyor

Bu iş insanlık kadar eski
Antik Mısır’da kutsal kitaplara ve yıldız hareketlerine, Mezopotamya’da kurban edilen hayvanların iç organlarına bakılırmış. Çin’deki I Ching hâlâ var. Falcılık işi Antik Yunan’da Pythia rahibelerindeymiş. Romalılar, savaş öncesinde falcılardan bilgi alırmış. Orta Çağda Kilise şeytan işi diye falı yasaklamış, tabii ki yasak işlememiş. O zamanlar astroloji, tarot ve el falı popülermiş. Rönesans döneminde ünlü astrologlar ve falcılar çıkmış. Aydınlanma Çağında ise bilimsel düşüncenin yükselişiyle fal sorgulanmaya başlanmış.
Fal ayrıca toplumsal rolleri kısıtlanan kadınların düşüncelerini dolaylı yoldan ifade edebilecekleri bir alan... Osmanlı hareminde kahve falının, kadınların birbirlerine göz dağı verme, had bildirme oyunlarına bahane edildiği bilinir. Bu etkinliğe, açık edilemeyen ruhsal durumları, gizli hevesleri, örtük öfkeleri hiyerarşiye halel getirmeyecek imalarla adrese gönderme pratiği de diyebiliriz. Hâlâ gaz vermek veya moral bozmak kullanılıyordur.


Falcı iyi şansı çekme veya kötü şansı önleme yollarını söylemeli

Geçmiş “bilinir” ama aslında işimize geleni hatırladığımız söylenir; bugünü yaşarız ama ne kadarını algılar veya anlamlandırırız, meçhuldür; yarınsa koskoca bir soru işaretidir. Ancak yanlış hatırlamak veya eksik yorumlamak endişe yaratmazken yarın bizi korkutur. Hele önemli dönemeçlerde, karşımıza fal bakacak bir arkadaş çıkarsa, yok ben inanmam öyle şeylere, diyecek kaç kişidir! Naçizane kanaatim, azdır. Çoğumuz kuşun kanadındaki iyi haberi bekler, karanlığa karşı kendimizi güçlü hissetme seçeneğine tutunuruz.
Falcıların bizi bize anlatması ne hoştur; “sen çok iyisin de düşmanlara dikkat et,” uyarısının tutmaması mümkün müdür… Övgüler ve tatlı uyarıların falcıdan geleni nedense daha makbuldür. Arkadaşınız “zamanla geçecek,” derse hoş bir teselli olur, falcının “üç vakte ferahlık var,” cümlesi derdinizin biteceğinin garantisidir.
Fal eğlencedir, sohbeti zenginleştirir, iş amatör bir grup terapisine kadar uzayabilir. Yalnızlığa ve sıkıntıya da ilaçtır; masa başı çalışanlar solitaire sever mesela…

ChatGPT işimizi kapar mı?
Tayland’da tapınak civarında takılan falcılara “Mor Doo” yani “gören doktorlar” deniyormuş. Şimdiyse bu işlere ChatGPT bakıyor. Aylar önce randevu alınıyor ve bir saatlik seans 599 baht /13,55 sterlin. Politikacılar, zengin iş insanları, öğrenciler, aşk acısı çekenler en başta… Tayland Ticaret Odası Üniversitesi 2024’te bu pazarın 304 ila 456 milyon dolar arasında olduğunu belirtmiş. İnsanlarla konuşmaktansa robotlarla konuşmak gençlere daha kolay geliyormuş.

Mahidol Üniversitesinden Antropolog Ruchi Agarwal, geleceğe dair merakın, ekonomik veya siyasi krizlerin yarattığı istikrarsızlık dönemlerinde zirve yaptığını söylüyor (başta belirttik zaten). Pandemi dönemindeki içe kapanmanın da etkisi çok. Astrolog Ajarn Par gençlerin anlam arayışında olduklarını, kontrol eksikliği hissettiklerini düşünüyor. Belirsiz dünya karşısında duygusal dayanıklılık geliştirmenin yolu böyle bulunuyor. Ajarn Par, rakipleri ChatGPT’yi sorguluyor ve “Doğru rehberlik deneyimle olur, insan falcılar insan sezgisine sahiptir,” diyor.


Japon asıllı Amerikalıların ürettiği şans kurabiyeleri Çin’de yenmiyor

Çinliler de geleceklerini öğrenmek için DeepSeek, ChatGPT ve Doubao gibi yapay zekâ platformlarına yöneliyor. DeepSeekFortune etiketi 2025 şubat başından bu yana 35 milyondan fazla görüntülenmiş. Şanghaylı Peng Bohui, yapay zekânın cevabından memnun kalmamış, geri bildirimde ayrıntı yokmuş; şu yılda ne olacağı veya şu yılda ne yapılması veya yapılmaması gerektiği gibi basit cevaplar veriyormuş. Ma Litao da DeepSeek’in mantıksal tutarlılıktan yoksun olduğunu belirtiyor; yapay zekâ falcılığı genellikle bir sonuç veriyor, sonuca nasıl ulaşıldığını ve konuyla ilgili temel faktörleri açıklamıyormuş. Bu yüzden yapay zekâdan yorum alanlarda endişe ve korku oluyormuş. Tarot bakan Li Ziwei de teknolojinin henüz insanların ihtiyaçlarını karşılamadığını, en iyi yazılımların bile sezgiden yoksun olduğunu söylüyor. Sorunlarına çözüm aramak, manevi veya duygusal destek almak için sektöre baş vuranlar 100 milyar yuan (13,68 milyar dolar) harcamışlar (2022).


Tarot 15. yüzyılda İtalya’da oyun olarak çıkmış

Forer-Barnum etkisi
Tabii ki, suistimale açık olan bu alan araştırılmış. Psikolog Bertram R. Forer bu etkiyi sistematize eden bilim insanı, Barnum ise bunu iş modeli olarak kullanan iş insanı. Astrologların kullandıkları yöntemi, Forer 1940’lı yıllarda fark etmiş. Analizler o kadar çok olasılık içeriyormuş ki, herkes kendinden bir parça bulabilirmiş.
Forer, öğrencilerine bir metin vermiş ve maddelerin kendilerine ne kadar uyduğunu 0 ve 5 arasında notlamalarını istemiş. Aslında hepsine verilen aynı metinmiş, ancak bu, test bittikten sonra onlara söylenmiş. Öğrencilerin puanı ortalama 4,26 imiş.
Maddelerin bazıları şöyle:
İnsanların seni sevmesine ve hayranlık duymasına ihtiyacın var.
Bazen yürümeyen işlere fazla emek harcıyorsun.
Benzersiz özgür düşünce yapınla gurur duyuyorsun.
Bazen dışadönük ve konuşkan, bazen sessiz ve içe dönüksün.
Kendine karşı acımasız bir eleştirmensin.Zayıf yönlerin var, ancak çok çalışarak onları aşabilir ve iyi bir insan olabilirsin.

Bir astroloji kitabından alınan ve kişiye özelmiş gibi görünen bu maddeler o kadar genel ifadeler ki, bir şekilde hayatın bir evresinde herkese uyabilir. Az bile uysa, inanmaya hevesliler tarafından “iyi bir tahmin” olarak değerlendirilebilir. 

Forer-Barnum Etkisinin işlemesini sağlayan iki faktör var: Sunulan pozitif maddeler, abartıya kaçmadan negatiflerden fazla tutuluyor. Diğeri ise, deneklerin karşıdaki kişiye güven duyması. Bu kurallara uyunca kişisel gibi görünen; ancak toplumun çoğunluğunda karşılık bulabilecek kadar genel “tahminler”, biraz deneyim, biraz araştırma, biraz süslemeyle gerçek gibi görünüyor.

Falın bağımlılığı da var
Travmatik geçmişi olan, karar almakta zorlanan, kaygı düzeyi yüksek insanlar falcıya danışmayı alışkanlık haline getirebiliyor. Karar verme sorumluluğu falcıya devredilince, kişinin öz-yeterlik inancı zayıflıyor ve belirsizlikle başa çıkma becerisi kaybediliyor.
Buradan, faldan uzak durun gibi bir sonuç çıkmasın. İnsanların eğlenmesi, sosyalleşmesi önemli… İllüzyon gösterilerinde herkes kadının testereyle ikiye bölünmediğini bilir. Seyirci oyunu kabullenmiştir, işin zevki performansın inandırıcılığındadır. Nasıl çocukken oynanan oyunlar, ufaklıkların dünyayı keşfetmesine, problem çözmesine ve iletişim kurmasına yardımcı oluyorsa, fal da yetişkinlerin hayatında benzer işlere yarıyordur, diyebiliriz.
Google’da bakınırken benim için yeni, birileri için eski bir şey öğrendim; insanlar Kıbrıs’a sadece kumar için gitmiyormuş, ada falcılarıyla da ünlüymüş. İşte, abartmamak lazım.


2009 yılından bir haberde şöyle yazıyor: “Avrupa Yakası’nda birçok ünlü kadının müdavimi olduğu bilinen falcı, Cansu Dere’ye ‘2010’da Cem Yılmaz ile evleneceksin’ müjdesini verdi. Falcısının söylediklerine çok sevinen Dere’nin yanıtı da ilginçti. Cansu Dere, sevgilisiyle evlendiği taktirde falcısının kendisine bahsettiği ve değeri 5 bin dolar olan pırlanta yüzüğü hediye etme sözü verdi.” Ancak Cem Yılmaz 2012’de Ahu Yağtu ile evlendi. Bir yıl dolmadan boşandılar. Yüzük kaldı.

Cansu Dere

Jean Dixon, kariyerine 1900’lerde köşe yazarlığıyla başladı. II. Dünya Savaşında Başkan Franklin D. Roosevelt’e danışmanlık yaptı ve Richard Nixon’a tavsiyelerde bulundu. En ünlü kehaneti John F. Kennedy suikastını önceden tahmin etmesiydi.


Jean Dixon

 

Kaynaklar:
https://psychologytimes.com.tr/kehanetin-cazibesi-fal-danisma-davranisi-nerede-patolojiklesir/
https://www.milatgazetesi.com/fal-ve-tarihi-bilinmeyenin-pesinde-6387
https://listelist.com/fal-nedir-gercek-midir/
https://evrimagaci.org/forer-barnum-etkisi-astroloji-ve-fallar-neden-bize-uyuyor-astrolog-ve-falcilar-kisiliginizi-nasil-tahmin-ediyorlar-2898#google_vignette
https://www.sixthtone.com/news/1016980
https://www.theguardian.com/world/2025/jun/05/in-thailand-where-mysticism-thrives-ai-fortune-telling-finds-fertile-ground
https://www.britannica.com/topic/astrology
https://www.etkinkampus.com/fal-sosyolojisi-ve-falin-toplum-uzerindeki-etkisi/
https://www.hurriyet.com.tr/gundem/falciya-5-bin-dolarlik-yuzuk-12782023
https://www.worldatlas.com/articles/history-s-most-famous-fortune-tellers-and-their-predictions.html